Over minder dan een week gaan we in Nederland weer naar de stembus voor de gemeenteraadsverkiezingen van 2026. Lokale democratie, dicht bij huis. Jouw buurt, jouw gemeente, jouw stem. Maar wat als politieke advertenties die jij op Facebook of Instagram ziet helemaal niet legaal op jouw tijdlijn mogen verschijnen? En wat als het platform dat die advertenties toont precies weet dat het niet mag en er niks aan doet?
Stichting Justice for Prosperity heeft niet alleen onderzoek gedaan naar illegale politieke advertenties. Ook hebben we het totale bereik ervan onderzocht.
Europese Verordening Politieke Reclame
De aanleiding voor ons onderzoek is de Europese Verordening Politieke Reclame (VPR), een wet die bepaalt dat online politieke advertenties transparant moeten zijn: wie betaalt ervoor, wie wordt er getarget? De gedachte hierachter is simpel maar fundamenteel. Als politieke partijen proberen jou te beïnvloeden, heb jij het recht om te weten hoe en door wie.
Grote techbedrijven zoals Meta en Google vonden die transparantieverplichtingen te veel gedoe en besloten politieke advertenties op hun platforms in de Europese Unie simpelweg helemaal te verbieden. Het is daarbij aan hen om dat verbod ook daadwerkelijk te handhaven.
Hoe Big Tech de wet naar zijn hand heeft gezet
In plaats van hun advertentiesystemen transparant te maken zoals de wetgeving vereist, kozen platforms zoals Meta en Google voor een andere uitweg. Ze stelden in hun eigen gebruikersvoorwaarden dat politieke advertenties simpelweg verboden zijn op hun platforms in de EU. Geen politieke reclame, dus ook geen transparantieverplichtingen. Probleem opgelost, zo leek het.
Maar schijn bedriegt.
De handhaving Meta schiet tekort
Ons onderzoek toont aan dat Meta dit zelfopgelegde verbod structureel niet handhaaft. Justice for Prosperity heeft, net als de UvA en onderzoeker Fabio Votta, honderden advertenties geïdentificeerd die volgens Meta’s eigen regels nooit online hadden mogen komen. Politieke advertenties, zichtbaar voor iedereen, geplaatst op pagina’s die op Meta’s eigen platform zijn geregistreerd als kanalen van politieke partijen.
Dat laatste detail is cruciaal. Meta beschikt zelf over de informatie om deze advertenties te herkennen en te blokkeren. Uit onze data blijkt dat meer dan de helft van alle advertenties komen van pagina’s die zichzelf hebben gecategoriseerd als “politieke partij”. De technische drempel om in te grijpen is dus uiterst laag. Toch gebeurt het niet. Dit is geen kwestie van onvermogen, maar lijkt eerder een kwestie van onwil. Meta heeft er financieel belang bij om deze advertenties online te laten staan, daar wordt Meta immers voor betaald.
Van de 517 advertenties die JfP heeft gevonden, zijn er slechts 80 verwijderd. Dit is maar 15% van alle illegale advertenties. De overige advertenties (85%) staan nog altijd online en geven zo een oneerlijk voordeel aan politieke partijen die wel deze advertenties plaatsen. Als we kijken naar wie de advertenties plaatst, dan zien we dat 88% van deze advertenties zijn ingezet door lokale partijen.
De overige 12% is met name geplaatst door lokale fracties en afdelingen van landelijke politieke partijen. JfP heeft in totaal 72 unieke adverteerders gevonden. Uit onze dataset komt naar voren dat lokale fracties of afdelingen van GroenLinks-PvdA samen de meeste illegale advertenties plaatsen op Meta, gevolgd door CDA, D66, SP, SGP, ChristenUnie, VVD, FvD, BBB en PVV.
Hoewel deze partijen hier zelf verantwoordelijkheid voor horen te nemen, is Meta eindverantwoordelijk voor wat er aan politieke advertenties te zien is op de platformen Instagram en Facebook. Een van de Nederlandse toezichthouders, Autoriteit Persoonsgegevens, heeft ongeveer 40 politieke partijen een waarschuwingsbrief gestuurd vanwege deze advertenties.
Groot bereik voor overtreders
Nadat we de politieke advertenties vonden is JfP verder gegaan. We hebben in kaart gebracht hoeveel bereik er gerealiseerd is met deze advertenties. De 517 advertenties die we vonden hebben samen een totaalbereik van 1.774.210. Tot nu toe. Voor jou als kiezer betekent dit concreet dat je illegale politieke advertenties op Facebook of Instagram hebt gezien of te zien kunt krijgen. Je weet nu ook dat dit op z’n zachts gezegd niet netjes is van de afzender. Deze illegale beïnvloeding past niet in een gezonde democratie. En dat brengt ons bij het volgende.
Een ongelijk speelveld
Partijen en politieke actoren die zich wél aan de regels houden, worden hierdoor benadeeld. Wie netjes opereert binnen de grenzen van de wet, heeft minder mogelijkheden dan zij die de grenzen overschrijden en daar geen consequenties voor ondervinden. Dat creëert een ongelijk speelveld in de aanloop naar de gemeenteraadsverkiezingen van 2026. Een dergelijk ongelijk speelveld is een directe bedreiging voor eerlijke democratische concurrentie.
Meta's reactie, en wat er daarna gebeurde
In reactie op vragen van Nieuwsuur over deze illegale advertenties liet Meta weten dat advertenties over maatschappelijke kwesties, verkiezingen en politiek in de EU in strijd zijn met hun beleid. Een woordvoerder stelde dat het beschermen van de integriteit van verkiezingen een prioriteit is, en dat het bedrijf al actie heeft ondernomen tegen een aantal advertenties die het beleid schenden.
Die reactie klinkt geruststellend, maar Justice for Prosperity heeft na het verschijnen van dit statement nog steeds illegale politieke advertenties aangetroffen. Ons onderzoek laat zien dat slechts 15% van de illegale advertenties zijn verwijderd. Woorden over prioriteiten hebben overduidelijk nog niet geresulteerd in structurele handhaving.
Onze aanbevelingen
Op basis van ons onderzoek bevelen wij Meta aan haar eigen regelgeving omtrent politieke advertenties consequent te handhaven. De benodigde gegevens om politieke advertenties afkomstig van geregistreerde politieke sociale mediakanalen te identificeren zijn reeds aanwezig binnen Meta’s eigen systemen. Omdat meer dan de helft van de onderzochte kanalen staan geregistreerd als sociale mediakanalen van politieke partijen, concluderen wij dat geautomatiseerde handhaving technisch haalbaar en realiseerbaar is op korte termijn.
Daarnaast kijken wij naar de rol van Nederlandse toezichthouders. Zowel de Autoriteit Persoonsgegevens (AP) als het Commissariaat voor de Media hebben een rol in het toezicht op de naleving van de VPR. De AP heeft in de week voor de gemeenteraadsverkiezingen al zo’n 40 politieke partijen een waarschuwingsbrief gestuurd en informeerde politieke partijen eerder via een leidraad van 27 pagina’s. De vraag is of lokale partijen en afdelingen, die vaak zonder functionaris gegevensbescherming zitten, deze leidraad ook lezen en begrijpen. Daarnaast kun je je afvragen of al deze overtredingen daadwerkelijk voortkomen uit onwetendheid. Het is niet ondenkbaar dat enkelen een afweging hebben gemaakt en de voordelen van wel adverteren zwaarder vinden wegen dan de risico’s. JfP pleit voor een verduidelijking over advertenties op Meta, TikTok en Google: “Politieke advertenties mogen niet meer op platforms zoals Facebook, Instagram, YouTube en TikTok, zolang deze platforms de transparantie-eisen van de VPR niet kunnen waarborgen.”
Belangrijk is het verschil tussen voorlichting en handhaving. De daadwerkelijke handhaving van deze Europese wetgeving ligt bij Ierse toezichthouders omdat Meta gevestigd is in Ierland. De huidige ontwikkelingen laten zien dat deze toezichthouders dat niet goed doen of het vele werk niet aankunnen.
Onze aanbeveling aan landelijke politieke partijen is simpel. Neem contact op met alle lokale en regionale teams en meld (nogmaals) dat politieke advertenties niet toegestaan zijn op Meta en Google.
De stap naar structurele handhaving door Meta is technisch gezien klein. Wij blijven de ontwikkelingen volgen in de aanloop naar 18 maart 2026. “De basis voor goed geïnformeerde kiezers ligt in een transparant medialandschap, een landschap dat in hoge mate vorm krijgt door de keuzes die platforms als Meta dagelijks maken.”
Stichting Justice for Prosperity is een onafhankelijk onderzoeksplatform dat zich richt op het in kaart brengen van maatschappelijke manipulatie en beïnvloeding. Ons onderzoek naar de gemeenteraadsverkiezingen 2026 is lopend.
