WhoDisII
Onze verandertheorie
WhoDis II is de tweede fase van ons initiatief WhoDis en onderzoekt het fenomeen uit de eerste fase verder in detail. Met deze nieuwe stap kijken we naar wie de actoren zijn achter de voortdurende polarisatie en erosie van de democratie. We stellen de vragen: Wie zijn de actoren die verdelende narratieven aandrijven? Wat motiveert hen? En hoe verspreiden hun boodschappen zich en krijgen ze grip?
Om de bedreigingen voor onze democratieën adequaat te bestrijden, moeten we het ecosysteem achter de dreiging begrijpen. Daarom hebben we een theoretisch model ontwikkeld: the anti-rights diamond (de anti-rechtendiamant).
Dit onderzoek gebruikt het Anti-Rechtendiamant Model om te laten zien hoe populistische partijen, media, religieuze groepen en financiële actoren samenwerken om angst om te zetten in invloed en macht. Ze framen bewegingen voor gelijke rechten als bedreigingen van identiteit, wat verdeeldheid en extremisme aanwakkert. Angstnarratieven polariseren de samenleving, eroderen het maatschappelijk midden en wakkeren de vraag naar autoritair leiderschap aan. Dit plaveit de weg voor autocratische controle, gesteund door oligarchen die via deregulering en manipulatie winst en langdurige invloed nastreven.
De methodologie
Om te ontdekken hoe verdelende narratieven zich verspreiden, combineerde WhoDis II digitale analyse met kwalitatieve mapping om desinformatie terug te traceren naar de bronnen. Onderzoekers analyseerden Nederlandse sociale media, brachten in kaart hoe gebruikers naar extremisme worden geleid en legden bloot hoe politieke, religieuze en financiële actoren gezamenlijk opereren. Het onderzoek toonde aan hoe gebeurtenissen in de werkelijkheid online verontwaardiging uitlokken en marginale ideeën naar de mainstream duwen. Het vroegtijdig waarschuwingssysteem van JfP identificeert nu waar deze cyclus doorbroken kan worden om schade in de werkelijkheid te voorkomen.
De actoren
Populistische leiders zoals Geert Wilders en Thierry Baudet spelen in op angsten rond immigratie, criminaliteit, gender en seksualiteit om campagnes aan te jagen en beleid te beïnvloeden. Mediakanalen zoals Ongehoord Nederland, De Dagelijkse Standaard en De Andere Krant versterken hun narratieven, met influencers zoals Eva Vlaardingerbroek als echo. Op geloof gebaseerde groepen zoals Civitas Christiana en Schreeuw om Leven framen rechtenkwesties als morele bedreigingen, terwijl straatgroepen zoals Defend Netherlands, Pegida Nederland en White Lives Matter NL publieke spektakels organiseren, gesteund door verborgen financiële netwerken.
De motivaties
Populistische politici vergaren macht door angst te zaaien over immigranten en criminaliteit, terwijl media-ondernemers en influencers profiteren van het verspreiden van verontwaardiging. Religieuze groepen wakkeren morele paniek aan rond “traditionele gezinswaarden” om invloed en donaties te vergaren. Financiers en lobbyisten, al dan niet oprecht, sluiten zich aan bij deze overtuigingen voor politiek gewin. Alle actoren in de Anti-Rechtendiamant profiteren van het uitbuiten van maatschappelijke angsten, het tot zondebok maken van kwetsbare groepen en het verdienen aan desinformatie, polarisatie en financiële kickbacks.
Het ecosysteem van versterking
Het gevaar van deze beweging schuilt in het onderling verbonden ecosysteem: politici maken wetgeving, media en influencers verspreiden, religieuze groepen bieden morele zekerheid en straatbewegingen dramatiseren. Nederlandse actoren verbinden binnenlandse en mondiale cultuuroorlogen en versterken elkaars boodschappen. Rijkdom houdt deze cyclus in stand en duwt marginale ideeën de mainstream, het debat en het beleid in. Narratieven zetten de Nederlandse samenleving neer als belegerd, waarbij immigratie, LGBTIQ+-rechten en criminaliteit als existentiële bedreigingen worden geframed, wat de vraag naar sterk, autoritair leiderschap aanwakkert.
De sociale mediaplatforms
WhoDis II brengt aan het licht hoe online discussies op grote sociale mediaplatforms de politiek beïnvloeden, en hoe algoritmen verontwaardiging en maatschappelijke gebeurtenissen uitvergroten. De onderzoekers van JfP gingen verder dan observatie en identificeerden de sleutelactoren die onrust aansturen, waarbij ze op elk platform onderscheidende dynamieken blootlegden.
Op Twitter/X begunstigen Musks “anti-woke” AI-chatbot en algoritmische vooroordelen rechtse en extreemrechtse content, waardoor het platform zich ideologisch duidelijk onderscheidt van andere platforms. Instagram laat een ander beeld zien, met sterke betrokkenheid rond klimaatactivisme, vooral tijdens spraakmakende protesten zoals de A12-blokkades, wat toont hoe offline acties online zichtbaarheid en polarisatie voeden. De politieke hashtags van TikTok tonen groeiende steun voor rechts-populisme, met reacties die anti-immigratieboodschappen ondersteunen in aanloop naar de verkiezingen van 2025.
Samen vormen deze platforms een gecoördineerd versterkingsecosysteem waarin populistisch opportunisme, mediasprektakel, religieuze narratieven en financiële steun marginale ideeën de mainstream politiek induwen en democratische instituties bedreigen. Door deze actoren en hun strategieën in kaart te brengen, biedt WhoDis II een genuanceerd, systemisch instrument dat het maatschappelijk middenveld, de overheid en de media in staat stelt polarisatie en desinformatie met grotere precisie en anticipatievermogen het hoofd te bieden.
